Martin Helwig: Tabula geographia sive mappa Silesiae

Martin Helwig: Tabula geographia sive mappa Silesiae

9 kwietnia 2022 0 przez SemperSilesian

Słynna mapa Śląska Martina Helwiga: Tabula geographia sive mappa Silesiae wydana została po raz pierwszy w latach 60-tych XVI wieku i uznawana jest za pierwszą nowoczesną mapę regionu, efekt trzyletnich podróży i badań. Nie jest to jednak ja się często błędnie twierdzi pierwsza mapa, na której umieszczono jedynie Śląsk. Pierwsza taka mapę stworzył w 1744 Sebastian Münster.

Autor: Martin Helwig urodził się 5 listopada 1516 roku w Nysie, zmarł natomiast 26 stycznia 1574 roku we Wrocławiu. Przyszedł na świat w rodzinie mieszczańskiej i studiował na Akademii Krakowskiej, a także w Wirtemberdze, pod kierunkiem humanisty Valentina Trotzendorfa. Następnie został nauczycielem łaciny w Świdnicy w latach 1544-1551, Legnicy, a ostatecznie z powodów religijnych od 1552 roku we Wrocławiu, w ewangelickiej szkole parafialnej Marii Magdaleny, której po ośmiu latach został rektorem (tzw. moderatorem) i które to stanowisko piastował aż do swojej śmierci. W szkole tej nauczał matematyki, języków klasycznych (greki i łaciny) oraz geografii. Dla swoich uczniów przygotował mapę Włoch z czasów rzymskich, którą nazwał: Lumen Historiae Romanae.

Martin Helwig pisał także wiersze.


Mapa: Po raz pierwszy wydana została w Nysie w 1561 roku (w Krajowej Bibliotece w Karlsruhe – Badischen Landesbibliothek – odnaleziono kolorowany, pergaminowy egzemplarz, będący oryginałem I wydania uważanego za zaginione od 1945 roku). Dziewięć lat później została ona dodana do Theatrum orbis terrarum (Przedstawienie świata) – pierwszego nowożytnego atlasu świata, będącego dziełem Abrahama Orteliusa, flamandzkiego kartografa. Ortelius wydał swoje dzieło w Antwerpii 20 maja 1570 roku nakładem wydawnictwa Plantin, a sam atlas zawierał 70 map (mapa Helwiga została dopasowana do dzieła Orteliusa, zmniejszona oraz przeorientowana na północ). Mapa ta uznawana jest za pierwszą nowożytną mapę Śląska (wcześniejsze, w tym Münstera z 1544 roku pełne były błędów i przeinaczeń). Została oparta na trzyletnich badaniach i pomiarach prowadzonych przez samego Hewliga wraz z jego uczniami, finansowanych przez jednego z wrocławskich urzędników – Nikolaus Rehdiger, któremu to też Helwig zadedykował swoje dzieło, za pomocą 18-wierszowego kartusza. Helwig w 1564 roku wydał jeszcze Omówienie map Śląska, swoisty załącznik do swojej mapy.

Nazywana matką śląskich map była dziełem życia Helwiga.


Dane mapy: Drzeworyt kolorowy. Skala 1:540.000. Wymiary mapy: 57,5 x 73 cm (z ramką: 67 x 81,5 cm). Wycięta w drewnie przez H.Krona, wydrukowana przez Johanna Creutzigera. Matryca składa się z 20-części: 4 dla mapy właściwiej i 8 dla ozdobnej ramki (znajduje się na niej 28 herbów księstw śląskich i ich stolic: Wrocław, Cieszyn, Racibórz, Świdnica, Jawor, Opole, Żagań, Głogów, Oleśnica, Ziębice, Brzeg, Legnica i Nysa). W polu umieszczono bogato zdobione herby Czech i Śląska.

Mapa przedstawia tereny od Krakowa do Bischofswerda i od Poznania do Ołomuńca.Obejmuje także przygraniczne obszary takie jak fragmenty Górnych Łużyc i Wielkopolski. Helwig naniósł na nią 42 rzeki z 34 nazwami, liczne miasta, zamki, klasztory oraz parę wsi, w sumie 370 nazw geograficznych. Nie znajdziemy na niej natomiast zbiorników wodnych.

Zorientowana jest na południe (Helwig chciał ułatwić ewentualnemu czytelnikowi zadanie: umieścił Dolny Śląsk na dole, a Górny na górze, Odra płynie zaś tym sposobem z góry na dół). Znajduje się na niej przeszło 370 lokalizacji, a ich rozmieszczenie pokrywa się z mapą Europy z 1554 roku autorstwa Merkatora. Współrzędne geograficzne umieszczone na mapie, są inne niż obecnie używane, gdyż Helwig za punk zerowy wybrał południk Ferro (oddalony od Greenwich o 17°40′) i cieszący się większą popularnością wśród kartografów tego okresu.


Ciekawostka: Mapa Helwiga dołączona do Gentis Silesiae Annales lekarza Joachimusa Cureusa (twórcy pierwszego podziału Śląska na Górny i Dolny) z 1571 roku wywołała olbrzymie oburzenie u sekretarza króla Zygmunta II Augusta – Marcina Kromera (za swoją działalność historyczną otrzymał od króla tytuł szlachecki), a później biskupa warmińskiego. Cureus, który podróżował po Śląsku uważał go za odrębną część, choć najbliżej powiązaną z Niemcami. Kromera oburzyły niektóre teorie zawarte w dziele lekarza. Między oboma panami wywiązała się dotkliwa krytyka, a na dodatek Cuerus spotkał się z nią także ze strony swoich rodaków: zarzucano mu zbyt liberalne poglądy.

Mapę wykorzystano również w wielu innych atlasach. U Mercatora (Atlas sive Cosmographicae meditationes et  fabricati figura (Atlas albo rozważania nad budową świata i jego kształtem) z 1595, choć tam włączono ją do mapy Grodzkiego). Ostatni raz wykorzystano ją w 1650 roku w dziele Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae, autorstwa Mariana i Zeillera. W 1738 roku Christian Runge wznowił mapę Helwiga wraz z Omówienie map Śląska tegoż autora. Było to szóste wydanie mapy Helwiga.


Na mapie znajduje się także najprawdopodobniej najstarsze przedstawienie Ducha Gór (Rübezahl):

Znalezione obrazy dla zapytania Rübezahl helwig

Bibliografia:

  • Świat dawnych map, nr 1, 2015.
  • Świat dawnych map, nr 2, 2015.
  • pl.wikipedia.org
  • http://www.dziennikzachodni.pl/artykul/737795,wielka-awantura-o-mape-slaska-dwoch-geografow-renesansu,id,t.html
  • http://www.korkonosze.jgora.pl/korkonosze/helwig.html
  • https://e-dolnyslask.info/mapa-slaska-martina-helwiga-z-1561-roku/