Krótka historia hodowli gołębi na Śląsku

Hodowla gołębi pocztowych na Śląsku ma długą tradycję, choć początkowo ptaki te nie miały znaczenia sportowego, a konsumowane były jako ersatz innych rodzajów mięs.

Gołębie pocztowe

Gołębie pocztowe uważane są za odmianę gołębia skalnego (Columba livia) czyli gatunku średniej wielkości ptaka z rodziny gołębiowatych (Columbidae). Gatunek ten uważany jest także za protoplastę innych gatunków gołębi domowych, w tym garłaczy, pawików czy wywrotek.

Dla rozwoju ludzkości gołębie, w tym gołębie skalnych i ich wykorzystanie miało ogromne znaczenie. Początkowo, około 12 000 lat temu i więcej, służyły one jako jedno ze źródeł pożywienia. Po kilku tysiącach lat nastąpiła ich domestykacja. Gołąb czerpał profity ze zmiany trybu życia społeczeństw pierwotnych. Neolityczna rewolucja zapewniała zwierzętom lepsze warunki bytowania wśród ludności osiadłej. Gołębie już udomowione występowały w regionach wpływów Fenicjan i Egipcjan. Służyły między innymi do celów religijnych – były symbolem płodności.

Garłacz górnośląski koroniasty, zwany także sztarwicem (niem. Starwitzer), pochodzący od gołębia skalnego (Columba livia var. domestica)

Pierwszymi profesjonalnymi hodowcami gołębi byli jednak starożytni Rzymianie, którzy dodatkowo rozróżniali gołębie pocztowe oraz mięsne. Zaczęły powstawać pierwsze gołębniki, co pozwalało zwiększyć wartość hodowli, podobnie jak sztuczna selekcja. Urodzony w Galli rzymski poeta i historyk PUBLIUS TERENTIUS VARRO ATACINUS (ok. 82 r. p.n.e.–35 r. n.e.), zwany Warronen Atacyńskim opisywał gołębniki, w których przebywały tysiące ptaków.

Z biegiem czasu gołąb wespół z gałązka oliwną stał się w chrześcijańskie symbolem pojednania oraz pokoju. W czasach nowożytnych hodowla gołębi stała się popularna, a w XIX wieku słynna brytyjska agencja prasowa Reutersa wykorzystywała je powszechnie do przenoszenia wiadomości. Ojczyzną gołębiarstwa pocztowego była Belgia, choć równocześnie rozwijało się ono także w Holandii oraz zachodnich Niemczech, szczególnie w Zagłębiu Ruhry. Pierwsze w Niemczech stowarzyszenie hodowców gołębi powstało w pierwszej połowie XIX wieku W Aachen (Akwizgranie ) w 1934 roku powstało La Colombe. Należy sądzić, że na powstanie tej pierwszej w Niemczech grupy hodowców gołębi pocztowych wpływ mili belgijscy koledzy. Kilka lat później powstało inne stowarzyszenie w Akwizgranie – Askalon (1847) i jest to najstarsze nadal działające stowarzyszenie hodowców gołębi w Niemczech. W 1860 roku pojawiło się pierwsze fachowe czasopismo „Columba”. W latach 60. XIX wieku zaczęto także organizować pierwsze loty gołębi.

Zjednoczenie Niemiec, a także rozbudowa infrastruktury, w tym przede wszystkim kolei ułatwiła kontakty pomiędzy oddalonymi punktami Niemiec. W ten sposób, podobnie jak i w innych przypadkach rozpowszechniła się idea hodowli gołębi. Mimo to rozwój gołębiarstwa przebiegał w Niemczech powoli. W prowincjach pruskich, a więc i na Śląsku hodowla gołębi była prawnie powiązana z posiadaniem gruntów rolnych. Wkrótce jednak siły militarne Prus dostrzegły korzyści komunikacyjne związane z wykorzystaniem gołębi pocztowych, jako środka łączności. W dniu 24 maja 1894 roku Bundesrat uchwalił ustawę o ochronie gołębi pocztowych oraz cesarską pieczęć ochronną. Pod koniec 1894 roku Związek Niemieckich Stowarzyszeń Miłośników Gołębi Pocztowych postanowił wprowadzić zamknięte metalowe obrączki na łapki. Miały one być wykonane z aluminium lub srebra.

Obecnie wyróżnia się kilka grup ras gołębi pocztowych, które można podzielić także na sportowe, ozdobne i mięsne.

Gołębnik w Żelaźnie na Dolnym Śląsku. Autor: Jacek Halicki

Początki hodowli gołębi na Śląsku

Od wieków na Śląsku hodowla ptaków była znana – dość wspomnieć o używaniu kanarków w kopalniach – swym smutnym końcem ostrzegały one górników przed wzrostem stężenia metanu. Gołębie początkowo na Śląsku hodowano na mięso. Jego niewielkie rozmiary, łatwość, niewielkie koszty hodowli i pożywne mięso były to cechy bardzo cenione wśród XVIII i XIX wiecznych mieszkańców Śląska. Gołębie tuczne zwane modzikami (to gołąb 4–5 tygodniowy, który nie odbył ani jednego lotu) hodowano we wsiach i na obrzeżach miast, ale wraz powstaniem przemysłu i osiedli robotniczych, w których domy wyposażone były w podwórza, hodowla rozprzestrzeniła się także w miastach. Zaczęły powstawać gołębniki, czyli specjalne konstrukcje, głównie drewniane i często bogato zdobione, gdzie mieszkały gołębie. Budowano je także na dachach budynków.

13 stycznia 1884 roku utworzono Ogólnoniemiecki Związek Hodowców Gołębi Pocztowych, który stał się centralną instancją dla niemieckich gołębiarzy. Już co najmniej rok wcześniej w Brzegu powstało lokalne stowarzyszenie hodowców gołębi.

Lata 1901–1918

Hodowla gołębi do innych celów niż konsumpcyjne w powszechnym przekonaniu na Śląsku rozpoczęła się po I wojnie światowej, kiedy to weterani zaczęli wracać na Śląsk. Mieli oni poznać zasady hodowli w okupowanej Belgii, gdzie hodowla gołębi pocztowych była dość popularna. Inna wersja  mówi, że hodowle gołębi przywieźli na Śląsk górnicy śląscy pracujący w Westfalii i ta wersja wydaje się bardziej prawdopodobna.Być może już po wojnie prusko-francuskiej w latach 1870–1871 pojawiły się na Śląsku pierwsze hodowle gołębi.

Na początku XX wieku hodowcy gołębi zaczęli organizować się w grupy i zrzeszenia, a centrum ruchu hodowców gołębi stał się Wrocław. Pierwsze zrzeszenie hodowców gołębi na Górnym Śląsku powstało natomiast w Brzegu, a następnie w 1905 roku w Zabrzu oraz w 1911 roku w Królewskiej Hucie. Brify jak na Śląsku często zwie się gołębie pocztowe, stały się popularną rozrywką robotniczej części społeczności miejskich.

Od początku XIX wieku zaczęto tworzyć różnego rodzaju towarzystwa hodowców gołębi, a nawet poszczególnych ich podgatunków. Dla przykładu w 1912 roku powstało Śląskie Stowarzyszenie Hodowców Garłaczy. Powodzeniem cieszyły się różnorakie wystawy, które odbywały się od Zgorzelca (m. in. w 1912 roku) po Bytom. Szybko pojawiła się również fachowa literatura, od książek po czasopisma, takie jak „Geflügel-Börse” i „Ostdeutsche Geflügelzeitung”.

Popularny stał się również flug czyli wysyłanie ptaków na lot. Spotkania hodowców, starty i w końcu nerwowo oczekiwany powrót gołębi dorobiły się całej etykiety.

Szczególnie podczas I wojny światowej wzrosła popularność gołębi pocztowych, które często były jedyną możliwością kontaktu pomiędzy oddziałami. Poszczególne gołębie, które zasłużyły się podczas wojny otrzymywały medale i uprawnienia kombatanckie, a ich pogrzeby cały ceremoniał wojskowy. W armii niemieckiej służyło około 50 000 tych ptaków, które służyły nie tylko do przenoszenia wiadomości, ale także, uzbrojone w miniaturowe aparaty fotograficzne, do celów rozpoznawczych.

1918–1945

Po wojnie, kiedy w Niemczech panowała bieda i inflacja, hodowla gołębi pocztowych oraz sport z nią związany stały się ważnym czynnikiem interakcji społecznej i jedną z ulubionych form spędzania czasu znacznej liczby mieszkańców tak wsi, jak i miast. Z czasem sieć stowarzyszeń grupujących hodowców bardzo się rozwinęła.

W części Górnego Śląska, która przekazana została II Rzeczypospolitej także zaczął się rozwijać zorganizowany ruch hodowców gołębi. Centrum stał się Rybnik i jego okolice, a z czasem w kolejnych miastach i wioskach zaczęły powstawać lokalne grupy. HENRYK HEROD, WALTER KRAUSE oraz MAKSYMILIAN HOFFMÜLLER w 1922 roku zwołali zjazd w wyniku którego, powstało Górnośląskie Towarzystwo Gołębi Pocztowych.

W prasie specjalistycznej, tak jak w tym wypadku w „Zeitschrift für Brieftaubenkunde” z 1936 roku, armia niemiecka umieszczała ogłoszenia o konieczności zgłaszania swoich hodowli przez hodowców.

Dynamiczny rozwój hodowli gołębi przyniosła II wojna światowa. Ptaki znowu wykorzystywane były w celach militarnych, a ich prywatna hodowla w dużym stopniu została ograniczona. Za nieprzestrzeganie nowych rozporządzeń groziły surowe kary. W czasie II wojny światowej gołębie służyły równie licznie, co w czasie I wojny światowej.

Wojskowy, mobilny gołębnik i woliera.

Po wojnie

Po zakończeniu działań wojennych Śląsk przypadł Polsce, a hodowla gołębi pocztowych zaczęła być odbudowywana. Ogólnopolską Organizację Hodowców założono już 1 kwietnia 1946 roku w Krakowie. W późniejszym czasie organizacja ta przekształcona została w Polski Związek Hodowców Gołębi Pocztowych. W 1948 roku w Katowicach zorganizowano pierwszą Ogólnopolską Wystawę Gołębi Pocztowych. Związek dzieli zrzeszenia hodowców na Okręgi (liczące co najmniej 1000 gołymbiorzy) i Oddziały (liczące powyżej 80 członków).

Do etosu gołębi pocztowych na Śląsku nawiązuje między innymi film Kazimierza Kutza „Paciorki jednego różańca” z 1979 roku.

Zbigniew Wolanin, „Górnik na emeryturze”, olej na płótnie, 1982 rok. Ze zbiorów: Muzeum Miejskie w Zabrzu

W czasach dzisiejszych siedziba Polskiego Związku Hodowców Gołębi Pocztowych znajduje się w Orzeszu na Górnym Śląsku. W związku dominują Ślązacy (tylko z województwa śląskiego pochodzi 1/5 wszystkich polskich hodowców). Obecnie wyróżnia się dwie główne konkurencje w rywalizacji pomiędzy hodowcami gołębi. Z jednej strony loty, a z drugiej wystawy, gdzie ocenia się zgodność ich budowy z ustalonym wzorcem, a także stan zdrowia oraz cechy zewnętrzne, takie jak stan upierzenia czy barwę oka.