Dietrich Bonhoeffer

Dietrich Bonhoeffer to postać niemal mityczna, legendarna. Był teologiem prowadzącym z góry skazaną na porażkę walkę z nazizmem w latach 30. XX wieku.

Dietrich Bonhoeffer urodził się 4 lutego 1906 roku w Breslau (Wrocławiu) jako szóste z ośmiorga dzieci, tuż przed swoją siostrą bliźniaczką Sabine. Rodzina Bonhoefferów miała rodowód szlachecki – w 1893 roku dziadek Dietricha prawnik FRIEDRICH VON BONHOEFFER (1828–1907; Bonhöffer) otrzymał tytuł szlachecki. Sama rodzina wywodziła się z Schwäbisch Halli była tam bardzo znana (miała w swoich szeregach kilku burmistrzów i pastorów).

Ojcem Dietricha był psychiatra i neurolog KARL BONHOEFFER (1868–1948), natomiast matką była nauczycielka PAULA BONHOEFFER (1874–1951) z domu von Hase. Jej rodzina również miała tytuł szlachecki, a jej przodkowie byli teologami i artystami.

Dom, w którym urodził się Dietrich Bonhoeffer we Wrocławiu, przy ulicy Am Birkenwäldchen (obecnie ulica Kazimierza Bartla) 7 w 2024 roku

W 1912 roku rodzina przeniosła się do Berlina, ponieważ ojciec został mianowany dyrektorem Kliniki i Polikliniki Chorób Nerwowych przy Charité w Berlinie oraz profesorem zwyczajnym Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma. W czasie I wojny światowej w kwietniu 1918 roku zginął jego brat Walter, co miało ogromny wpływ na jego losy.

W 1923 roku, w wieku 17 lat, Dietrich zdał maturę w berlińskim gimnazjum Grunewald (dzisiejsze Walther-Rathenau-Gymnasium) i wyraził chęć studiowania teologii. Studia podjął Bonhoeffer, najpierw w Tybindze, a później studiował w Rzymie oraz Berlinie. W czasie studiów zaprzyjaźnił się z WALTEREM DRESSE, który później poślubił jedna z sióstr Dietricha. W stolicy Niemiec w 1927 roku, w wieku 21 lat, Dietrich Bonhoeffer uzyskał w Berlinie stopień doktora z wyróżnieniem summa cum laude na podstawie pracy doktorskiej Sanctorum Communio („Wspólnota Świętych”), napisanej podczas studiów pod kierunkiem REINHOLDA SEEBERGA (1859–1935).  W 1928 roku wyjechał do Barcelony, gdzie został wikariuszem w niemieckiej parafii ewangelickiej. Od 1929 roku Bonhoeffer był asystentem na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma w Berlinie, gdzie w wieku 24 lat uzyskał habilitację z teologii systematycznej na podstawie pracy „Akt i byt” poświęconej filozofii transcendentalnej i ontologii. Później wyjechał do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, gdzie spędził rok w Union Theological Seminary w Nowym Jorku Dietrich Bonhoeffer jako stypendysta.

Po powrocie Bonhoeffer wykładał na Uniwersytecie Berlińskim. Jego zajęcia rozpoczynały się modlitwą i cieszyły dużą popularnością wśród studentów. 15 listopada 1931 roku Bonhoeffer został wyświęcony na pastora w kościele św. Mateusza (Berlin-Tiergarten).

Przejęcie władzy przez nazistów zostało negatywnie przyjęte w rodzinie Bonhoeffera. Już 1 lutego 1933 roku Bonhoeffer wygłosił wykład radiowy pt. „Przemiany pojęcia Führera”. Domagał się w nim ograniczenia totalnej władzy urzędu kanclerskiego poprzez porządek praworządności. Audycja ta została przerwana.

Od kwietnia 1933 roku publicznie sprzeciwiał się nazistowskim prześladowaniom Żydów i angażował się w walkę kościelną przeciwko „niemieckim chrześcijanom” oraz „paragrafowi aryjskiemu” w ustawie o urzędnikach państwowych. Bonhoeffer wziął udział w spotkaniu ekumenicznym w Sofii, gdzie wyczerpująco poinformował zagranicznych przedstawicieli o wydarzeniach w Niemczech i ich kontekście.

Od 17 października 1933 roku pełnił funkcję pastora parafialnego w Londynie z siedzibą w Forest Hill, południowej dzielnicy Londynu, obsługując dwie niemieckojęzyczne wspólnoty kościelne. Od 1935 roku kierował seminarium kaznodziejskim Kościoła Wyznającego w Finkenwalde. W 1937 roku państwo nazistowskie zamknęło seminarium kaznodziejskie, które odtąd było prowadzone nielegalnie.

W 1938 roku za pośrednictwem swojego szwagra HANSA VON DOHNANYI (1902–1945) nawiązał pierwsze kontakty z WILHELMEM CANARISEM (1887–1945), HANSEM OSTEREM (1887–1945), KARLEM SACKIEM (1896–1945) i LUDWIGIEM BECKIEM (1880–1944). W marcu 1939 roku odwiedził Wielka Brytanię, a po powrocie nawiązał bliższe stosunki z Canarisem.

Około 1938 roku dołączył do ruchu oporu skupionego wokół admirała Wilhelma Canarisa. Miał wykorzystać swoje kontakty ekumeniczne na rzecz spiskowców, aby nawiązać negocjacje z aliantami. Bonhoeffer nie brał więc udziału w planowaniu zamachów na Hitlera, lecz pełnił rolę łącznika, oficjalnie z ramienia Abwehry. 22 sierpnia 1940 roku otrzymał zakaz wygłaszania przemówień „na całym terytorium Rzeszy” z powodu „działalności podważającej jedność narodu”, a w marcu 1941 roku – zakaz pisania. W domu jego rodziców spotykali się niektórzy przeciwnicy reżimu nazistowskiego, z których część zajmowała wysokie stanowiska w Abwehrze lub Wehrmachcie. Od 17 listopada 1940 roku przebywał w klasztorze benedyktynów w Ettal

W latach 1941/1942 odbywał podróże do Norwegii, Szwecji i Szwajcarii w imieniu niemieckiego wywiadu kontrwywiadowczego, a jednocześnie na rzecz wewnętrznego kręgu ruchu oporu. W styczniu 1943 roku Bonhoeffer zaręczył się z MARIĄ VON WEDEMEYER (1924–1977), córką pomorskiego właściciela majątku ziemskiego.

W dniach 13 i 21 marca 1943 roku członkowie grupy skupionej wokół Canarisa, Ostera i Klausa Bonhoeffera podjęli nieudane próby zamachu na Adolfa Hitlera. 5 kwietnia Dietrich Bonhoeffer został aresztowany wraz ze swoim szwagrem Hansem von Dohnanym pod zarzutem „podważania morale wojskowego” i osadzony w areszcie śledczym Wehrmachtu w Tegel. We wrześniu 1943 roku sędzia Wehrmachtu Manfred Roeder sfinalizował akt oskarżenia. Bonhoeffer dzięki działaniom przyjaciół nie został jednak oskarżony. 20 lipca 1944 roku Claus Schenk, hrabia von Stauffenberg, podjął kolejną próbę zamachu na Adolfa Hitlera, która zakończyła się niepowodzeniem. Podczas intensywnych przesłuchań, które nastąpiły po tym wydarzeniu, gestapo nie zdołało udowodnić udziału Bonhoeffera i innych współspiskowców w tym zamachu.

8 października 1944 roku gestapo przeniosło Bonhoeffera do piwnicy swojej ówczesnej kwatery głównej przy Prinz-Albrecht-Straße 8. Tam wraz z Canarisem, Dohnanyiem, Gehrem, generałem Osterem oraz aresztowanym w międzyczasie Karlem Sackiem pozostawali osobistymi więźniami Hitlera, nie będąc poddani procesowi sądowemu. 17 stycznia 1945 roku Bonhoeffer napisał swój ostatni list do rodziców.

7 lutego Bonhoeffer został przeniesiony do celi aresztu w koszarach SS w pobliżu obozu koncentracyjnego Buchenwald. Jego współwięźniem był generał Wehrmachtu Friedrich von Rabenau z którym zaprzyjaźnił się. Rabenau został stracony kilka dni po Bonhoefferze.

5 kwietnia 1945 roku Adolf Hitler nakazał egzekucję wszystkich jeszcze nie straconych „spiskowców” z 20 lipca 1944 roku, a tym samym również Dietricha Bonhoeffera. 8 kwietnia 1945 r., Bonhoeffer wraz z Wilhelmem Canarisem, Hansem Osterem, Karlem Sackiem i Ludwigiem Gehre został skazany w szybkim procesie na śmierć przez powieszenie. Kolejnego dnia wyrok wykonano.

Klinika im. Dietricha Bonhoeffera w Neubrandenburgu.

Bonhoeffera po wojnie zrehabilitowano. Szybko także urósł do rangi niemieckiego bohatera ruchu antynazistowskiego. We Wrocławiu co roku odbywa się sympozjum jemu poświęcone.